ऐतिहासिक सेतो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्रा सुरु: परम्परा, आस्था र मौलिकताको संगम

सेतो मच्छिन्द्रनाथको ऐतिहासिक रथजात्रा आजदेखि विधिवत रूपमा सुरु हुँदै छ, जसले काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक र धार्मिक जीवनलाई पुनः एकपटक उत्साहले भरिदिएको छ। हरेक वर्ष चैत शुक्ल अष्टमीको दिनदेखि सुरु हुने यो जात्रा शताब्दीयौँ पुरानो परम्परासँग गाँसिएको महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो। यस जात्रालाई विशेषगरी हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले समान श्रद्धा र आस्थाका साथ मनाउने गर्दछन्।

यो रथयात्रा दरबारमार्गस्थित तीनधारा पाठशालाबाट सुरु हुने परम्परा छ। जात्राको तयारी भने चैत शुक्ल प्रतिपदाकै दिनदेखि सुरु भइसकेको हुन्छ। उक्त स्थानमा करिब ३२ हात अग्लो, नौ तले भव्य रथ निर्माण गरिन्छ। रथ निर्माणमा काठ, बेत र डोरीको प्रयोग गरिन्छ, जुन परम्परागत सीप र प्रविधिको उत्कृष्ट नमूना मानिन्छ। आधुनिक उपकरणको प्रयोग नगरी हातैले बनाइने यो रथले नेपाली मौलिकता र सीपलाई जीवन्त बनाएको छ।

रथ निर्माण सम्पन्न भएपछि चैते दशैंको दिन सेतो मच्छिन्द्रनाथको मूल देवतालाई रथमा विराजमान गराइन्छ। यसअघि केल टोलस्थित मच्छिन्द्र बहाल मन्दिरमा रहेको लोकेश्वरको मूर्तिलाई विधिपूर्वक निकालेर केल टोल, इन्द्रचोक, बाङ्गेमुढा, असन, कमलाक्षी हुँदै जमलस्थित तीनधारा पाठशालासम्म ल्याइन्छ। त्यसपछि विशेष पूजा–अर्चना गरी देवतालाई रथमा स्थापित गरिन्छ र औपचारिक रूपमा रथयात्रा सुरु हुन्छ।

रथ तान्ने क्रममा स्थानीय बासिन्दा, भक्तजन तथा श्रद्धालुहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहन्छ। परम्पराअनुसार मानिसहरूले सामूहिक रूपमा रथ तानेर विभिन्न स्थान हुँदै लगनसम्म पुर्‍याउँछन्, जहाँ पुगेर जात्रा सम्पन्न हुन्छ। यस यात्रामा सहभागी हुनेहरूका लागि यो केवल धार्मिक क्रिया मात्र नभई सामाजिक एकता, सहकार्य र सामुदायिक भावनाको प्रतीक पनि हो।

सेतो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सांस्कृतिक सम्पदाको धरोहर पनि हो। यसले नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि चलिआएको सीप, ज्ञान र परम्परागत प्रविधिलाई जोगाइराख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। साथै, यसले स्थानीय समुदायबीच सहकार्य र एकताको भावना बलियो बनाउने काम पनि गर्दछ।

आजको आधुनिक युगमा पनि यस्ता परम्परागत जात्राहरूको निरन्तरता रहनु आफैंमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले हाम्रो पहिचान, संस्कृति र इतिहासलाई जोगाइराख्न सहयोग पुर्‍याउँछ। त्यसैले सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा केवल एक धार्मिक कार्यक्रम मात्र नभई हाम्रो सांस्कृतिक गौरवको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ।