जय पृथ्वी बहादुर सिंह : मानवतावाद र आधुनिक शिक्षाका अग्रदूत

जय पृथ्वी बहादुर सिंह नेपालको बौद्धिक इतिहासका अत्यन्त महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। उहाँ आधुनिक शिक्षा, मानवतावाद र सामाजिक चेतनाका अग्रदूतका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। उहाँको जन्म वि.सं. १९३३ साल (सन् १८७६) मा तत्कालीन बझाङ राज्यको चैनपुरमा भएको थियो। उहाँ बझाङ राज्यका शासक पृथ्वी बहादुर सिंहका सुपुत्र तथा युवराज हुनुहुन्थ्यो। राजपरिवारमा जन्मिनु भए तापनि उहाँको सोच र कर्म आम जनताको उन्नतिसँग जोडिएको थियो।

जय पृथ्वी बहादुर सिंहले प्रारम्भिक शिक्षा घरमै प्राप्त गर्नुभयो। संस्कृत, वेद, उपनिषद् तथा हिन्दू दर्शनमा उहाँको गहिरो दखल थियो। त्यसपछि उहाँ भारत गएर आधुनिक शिक्षा अध्ययन गर्नुभयो। अंग्रेजी भाषा, पाश्चात्य दर्शन, विज्ञान र समाजशास्त्रमा उहाँ अत्यन्त रुचि राख्नुहुन्थ्यो। पूर्वीय र पाश्चात्य दर्शनको संयोजन उहाँको विचारको विशेषता थियो।

जय पृथ्वी बहादुर सिंहको मुख्य लक्ष्य नेपालमा शिक्षा र चेतनाको विस्तार गर्नु थियो। उहाँले शिक्षा कुनै वर्ग वा जातिको मात्र नभई सबै मानवको अधिकार हो भन्ने विचार अघि सार्नुभयो। बालबालिका, महिला र पिछडिएका वर्गलाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा आज पनि सान्दर्भिक छ।

उहाँले “मानवता नै धर्म हो” भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्नुभयो। जाति, धर्म, लिंग र वर्गका आधारमा गरिने विभेदको उहाँले खुलेर विरोध गर्नुभयो। समाज सुधारका लागि उहाँले लेख, भाषण र विचारमार्फत निरन्तर आवाज उठाइरहनुभयो।

जय पृथ्वी बहादुर सिंह लेखक, दार्शनिक र वक्ता पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँका लेखहरू मानव अधिकार, शिक्षा, नैतिकता र शान्तिसँग सम्बन्धित छन्। उहाँ भारत, युरोपलगायत विभिन्न देशमा पुगेर शान्ति, मानवता र विश्व बन्धुत्वका विषयमा प्रवचन दिनुभयो। उहाँ विश्व शान्ति र मानव अधिकारका पक्षधर अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वका रूपमा समेत चिनिनुहुन्थ्यो।

उहाँका प्रगतिशील र स्वतन्त्र विचार तत्कालीन राणा शासनलाई मन परेनन्। परिणामस्वरूप उहाँलाई नेपालमा बस्न कठिन बनाइयो। उहाँ लामो समय भारतमा निर्वासन जीवन बिताउन बाध्य हुनुभयो। निर्वासनमा रहे पनि उहाँले आफ्नो लेखन र बौद्धिक अभियानलाई निरन्तरता दिनुभयो।

वि.सं. १९९७ साल (सन् १९४०) मा भारतको देहरादूनमा जय पृथ्वी बहादुर सिंहको निधन भयो। उहाँको जीवन भौतिक सुविधाभन्दा विचार र मानव सेवामा समर्पित रह्यो। नेपालमा आधुनिक शिक्षा, मानवतावाद र सामाजिक न्यायको चेतना फैलाउने कार्यमा उहाँको योगदान अमूल्य छ।

आज जय पृथ्वी बहादुर सिंहलाई नेपालको बौद्धिक इतिहासका एक महान् चिन्तक, समाजसुधारक र शिक्षाका अग्रदूतका रूपमा उच्च सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ। उहाँका विचारहरूले नेपाली समाजलाई अझ न्यायपूर्ण, शिक्षित र मानवीय बनाउने प्रेरणा दिइरहेका छन्।